چالش پنهان نظام سلامت: عمر کوتاه بیمارستان‌ها

به گزارش خبرنگار ایران پزشک، بیمارستان‌ها جزو حیاتی‌ترین سازه‌های شهری هستند که نه‌ فقط برای درمان روزمره، بلکه برای پاسخ به بحران‌ها، اهمیت دارند. طول عمر مفید یک بیمارستان ترکیبی از عمر سازه شامل فونداسیون و اسکلت، عمر تاسیسات مکانیکی و الکتریکی (MEP) و کاربری‌های فناوری پزشکی است. بخش‌هایی از ساختمان ممکن است ۵۰ تا ۱۰۰ سال بدون مشکل بمانند، اما تجهیزات و شبکه‌های برقی و تهویه معمولا بین ۲۰ تا ۳۰ سال نیاز به تعویض دارند.
اهمیت مقاوم‌سازی در برابر زلزله

در مناطق زلزله خیز مانند بخش‌های بزرگی از ایران، اهمیت طراحی و مقاوم‌سازی بیمارستان‌ها دوچندان است؛ بیمارستان باید در زمان زلزله سالم و فعال بماند تا تعداد بیشتری از مجروحان را پذیرش کند. سازمان‌های جهانی توصیه می‌کنند که سلامت و عملکرد بیمارستان پس از زلزله حفظ شود و ارزیابی‌های سریع و بازنگری‌های عملکردی انجام شود. ابزارهایی مانند «Hospital Safety Index» برای ارزیابی این قابلیت‌ها طراحی شده‌اند.

طول عمر مفید واقعی ساختمان‌ها در ایران

در ایران طول عمر مفید واقعی ساختمان‌ها معمولا بسیار کوتاه‌تر از میانگین جهانی برآورد می‌شود؛ گزارش‌ها و مقالات ایرانی می‌گویند این عدد امروز غالباً بین ۲۵ تا ۴۰ سال است، البته در سال‌های مختلف ارقام ۲۳ تا ۲۵، حدود ۳۰ و در برخی گزارش‌ها تا ۳۹ سال اعلام شده است.

این اختلاف با کشورهایی که عمر مفید سازه‌ها را ۷۵ تا ۱۰۰ سال یا بیشتر می‌دانند، به چند علت مربوط می‌شود: کیفیت اجرا و نظارت فنی، نگهداری ناکافی، استفاده از مصالح نامناسب یا ضعیف و آثار محیطی و زلزله‌خیزی که نیاز به مقاوم‌سازی‌های مکرر ایجاد می‌کند. پژوهش‌های بین‌المللی نشان می‌دهند که برنامه‌ریزی عمر سرویس (service-life planning) و ارزیابی چرخه‌عمر می‌تواند عمر مفید واقعی را طولانی‌تر و هزینه‌های کل را کاهش دهد.

استانداردهای بین‌المللی (مثلا ISO 15686) روش‌هایی برای پیش‌بینی و افزایش عمر سرویس پیشنهاد می‌کنند؛ اما در عمل اجرای استانداردها، نگهداری منظم و سرمایه‌گذاری در مقاوم‌سازی است که بیشترین تأثیر را دارد. بنابراین برای افزایش عمر مفید ساختمان‌ها در ایران، تاکید کارشناسان بر بهبود کنترل کیفیت ساخت، الزام نگهداری دوره‌ای و استفاده از طرح‌های مبتنی بر چرخه‌عمر است.

میزان نیاز به نوسازی بیمارستان‌ها در ایران

در ایران آیین طراحی ساختمان در برابر زلزله (استاندارد ۲۸۰۰) مرجع طراحی است، اما اجرای تدابین اصلاحی و نوسازی ساختمان‌های قدیمی هنوز در بسیاری موارد کافی نبوده است.

مطالعات و ارزیابی‌های میدانی نشان می‌دهد که بخش قابل‌توجهی از بیمارستان‌های ایران «نیازمند ارزیابی فوری و اجرای برنامه‌های نوسازی و مقاوم‌سازی» هستند. این نیاز از چند جهت اهمیت دارد:

خطر لرزه‌ای بالا: بسیاری از شهرهای بزرگ ایران (تهران، تبریز، کرمانشاه و غیره) در مناطق پرخطر زلزله قرار دارند؛ پژوهش‌ها نشان می‌دهد احتمال وقوع زلزله‌های بزرگ در این مناطق جدی است و بیمارستان‌ها باید برای سطوح عملکردی مشخص طراحی یا تقویت شوند.

آسیب‌پذیری عملکردی: حتی در بیمارستان‌هایی که اسکلت‌شان سالم می‌ماند، خرابی تاسیسات یا تجهیزات غیرسازه‌ای می‌تواند عملکرد بیمارستان را متوقف کند؛ بنابراین نوسازی باید شامل بخش‌های سازه‌ای و غیرسازه‌ای باشد.

نمونه‌های واقعی خسارت: زلزله کرمانشاه (۱۲ نوامبر ۲۰۱۷) آسیب جدی به چند بیمارستان زد؛ از جمله گزارش شد که بیمارستان اصلی کرمانشاه آسیب دید و بیمارستان سرپل‌ذهاب خارج از سرویس شد؛ این مثال نشان می‌دهد که نبود نوسازی به‌ موقع می‌تواند ظرفیت درمانی منطقه را در بحران قطع کند.

چند بیمارستان مشخص و وضعیت آن به عنوان نمونه

بیمارستان سرپل‌ذهاب: در زلزله ۲۰۱۷ آسیب‌دید و گزارش‌ها نشان می‌دهد برای مدتی خارج از سرویس شد؛ این نمونه نمایانگر وضع بیمارستان‌های ساخته‌شده پیش از استانداردهای جدید است.

بیمارستان اصلی استان کرمانشاه: گزارش‌ها از آسیب و کاهش ظرفیت عملکردی پس از زلزله ۲۰۱۷ خبر می‌دهند؛ این نشان می‌دهد که حتی مراکز بزرگ استانی ممکن است نیاز به تقویت جدی داشته باشند.

بیمارستان امام‌خمینی در اسلام آباد غرب: پژوهش‌های تازه روی این بیمارستان مثال‌هایی از روش‌های مهندسی برای تقویت و نوسازی ارائه کرده‌اند و نشان می‌دهد می‌توان با برنامه‌ریزی علمی احتمال خرابی را کاهش داد.

نمونه‌های کلی در تهران، اصفهان، تبریز: گزارش‌های ارزیابی و پروژه‌های UN-Habitat نشان می‌دهد در شهرهای بزرگ ارزیابی‌های سریع (RVA) و تحلیل خطر لازم است تا بیمارستان‌های دارای اولویت بالا شناسایی و به‌تدریج تقویت شوند.

نیاز به نوسازی، تعمیر و بازسازی

۱. ارزیابی سریع و جدی: انجام «Rapid Visual Assessment» و ارزیابی عملکرد برای تعیین اولویت‌های تقویت.

۲. تقویت سازه‌ای و غیرسازه‌ای: علاوه بر اسکلت، تأسیسات برق، گاز، آب و تجهیزات حیاتی باید مقاوم‌سازی شوند؛ زیرا خرابی تاسیسات، عملکرد بیمارستان را متوقف می‌کند. ابزارهایی مثل برنامه‌های مرحله‌ای تقویت (incremental seismic rehabilitation) کمک‌ کننده است.

۳. برنامه‌ریزی چرخه عمر: تلفیق تعمیرات با نوسازی‌های دوره‌ای تجهیزات (۲۰ تا ۳۰ سال) و بازنگری در طراحی بر اساس استانداردهای عملکردی روز.

بر اساس مطالعات ملی و بین‌المللی می‌توان گفت: بخشی از بیمارستان‌ها (خصوصاً ساخته‌شده پیش از استانداردهای جدید و در مناطق با خطر متوسط تا بالا) نیاز فوری به ارزیابی و اولویت‌بندی برای تقویت دارند. گروه دیگری نیاز به نوسازی تدریجی سازه‌ای و غیرسازه‌ای در بازه ۵ تا ۱۵ سال دارند (همگام با برنامه‌های بودجه‌ای و چرخه عمر تجهیزات).

تعداد کمی از مراکز یا آن‌هایی که تازه و براساس الزامات عملکردی طراحی شده‌اند، ممکن است صرفا نیاز به نگهداری و تعویض تجهیزات داشته باشند، نه تقویت سازه‌ای گسترده.

این دسته‌بندی‌ها بر اساس شواهد میدانی و مطالعاتی است و برای هر بیمارستان باید ارزیابی مختص محل انجام شود.

مقایسه با استانداردهای جهانی

استانداردهای جهانی و تجربه کشورهایی با تجربه زلزله (ایالات متحده، ژاپن، اروپا) به سمت طراحی مبتنی بر عملکرد (performance-based design) و حفظ عملکرد بیمارستان در سطوح تعریف‌شده حرکت کرده‌اند. ایران نیز با داشتن استاندارد ۲۸۰۰ قدم‌های فنی برداشته، اما تطبیق کامل مفاهیم عملکردی، ارزیابی دوره‌ای و سرمایه‌گذاری بلندمدت برای اجرا هنوز نیازمند تقویت است.

جمع‌بندی ایران پزشک

بیمارستان فقط یک ساختمان نیست؛ یک زیرساخت حیاتی است که باید هم سازه‌اش مقاوم باشد و هم تاسیسات و تجهیزاتش به‌روز نگه‌داشته شوند. در ایران، نیاز به شناسایی فوری سازه‌های آسیب‌پذیر، برنامه‌ریزی برای نوسازی مرحله‌ای و سرمایه‌گذاری در مقاوم‌سازی وجود دارد تا بیمارستان‌ها در زمان زلزله بتوانند به مردم کمک کنند.

توصیه‌های عملی برای مسئولان

اجرای ارزیابی سریع (RVA/HSI) برای تمام بیمارستان‌ها و اولویت‌بندی بر اساس سطح خطر و اهمیت عملکردی.

تقویت هم‌زمان سازه‌ای و غیرسازه‌ای (تاسیسات برق، مخازن گاز، تجهیزات پزشکی که روی دیوار یا سقف تثبیت می‌شوند).

تدوین برنامه نوسازی مرحله‌ای (Incremental Seismic Rehabilitation) تا بار مالی به چند دوره تقسیم شود و بیمارستان‌ها هم‌چنان فعال بمانند.

گزارش‌دهی شفاف و استفاده از مطالعات موردی تا تجربه‌ها قابل پیگیری و تکرار باشند.

منابع

WHO / PAHO — Hospital Safety Index (Second Edition) و صفحهٔ «Making health facilities safe in emergencies and disasters».
Iranian Code of Practice for Seismic Resistant Design of Buildings (Standard No. 2800) — نسخه‌های منتشرشده/ترجمه‌ها.
مقالهٔ MDPI: «Evaluation of Seismic Vulnerability of Hospitals in the Tehran Metropolitan Area» — بررسی آسیب‌پذیری مراکز درمانی در تهران.
UN-Habitat / پروژه‌های محلی — گزارش ارزیابی آسیب‌پذیری و ریسک بیمارستان‌ها در شهرهای منتخب ایران.
FEMA — «Incremental Seismic Rehabilitation of Hospital Buildings» و مستندات مربوط به طراحی مبتنی بر عملکرد.
Ghaychi Afrouz S. et al., Evaluation of Seismic Vulnerability of Hospitals in the Tehran Metropolitan Area (MDPI / Buildings).
Roshani D. et al., Earthquake Preparedness in Iranian Hospitals (PMC / PubMed Central).
ACAPS / Briefing note — Iran: Kermanshah earthquake (Nov 2017) — impacts on hospitals (Sarpol-e Zahab, Kermanshah main hospital).
UN-Habitat / Project report — Vulnerability & Risk Assessment of Hospitals & Health Facilities in Iran (Tehran, Tabriz, Isfahan) (report PDF).
Mehrjoo M., Beheshti Aval S.B., Proposing new design and retrofitting objectives for seismic design of hospital structures: a case study of Imam Khomeini Hospital in Eslamabad-e Gharb (Bulletin of Earthquake Engineering, 2024).
این پایان‌نامه کارشناسی ارشد (Theseus) — «the average life cycle of the buildings in Iran is around 30 years»
مقاله کنفرانس / مروری — «بررسی عوامل مرتبط با عمر مفید ساختمان». مروری بر آمارها و دلایل کاهش عمر مفید در ایران (کیفیت ساخت، مصالح، نگهداری).
مقاله ResearchGate — «Life cycle assessment of residential building in Iran: a case study» (مطالعه LCA روی ساختمان مسکونی در ایران؛ استفاده از مفروضات طول عمر عملیاتی برای تحلیل چرخه‌عمر).
گزارش/مقاله علمی (PDF) — «مروری بر روش‌های ارزیابی چرخه عمر مفید ساختمان» (2022): جمع‌آوری آمارهای مرجع و بازه‌های عمر مفید در مطالعات مختلف.
مقاله ژورنال دانشگاه تهران — «Life cycle assessment of a real residential building in Tehran» (2018): مطالعه موردی و برآورد مصرف انرژی و مفروضات طول عمر.
پایان‌نامه/مقاله در ElmNet — «اثر نوع و کیفیت مصالح در عمر مفید ساختمان‌ها» (پایان‌نامه مرتبط؛ تمرکز بر نقش مصالح در دوام).
مقاله SID (نشریه مهندسی) — «ارائه روش برآورد هزینه‌های چرخه عمر ساختمان در مرحله طراحی» (بحث درباره روش‌های محاسبه عمر معادل و مفروضات عمر مفید در ایران).
مقاله‌ علمی (ScienceDirect / مروری) — «Determining the main criteria for selecting appropriate ...» (در آن اشاره شده: عمر متوسط ساختمان در ایران تنها یک‌چهارم متوسط جهانی است — بررسی معیارها و علل).
مقاله پژوهشی (Elsevier / Environmental) — «Embodied energy and CO2 emissions of life cycle ...» (نمونه‌ای از تحلیل چرخه‌عمر و اشاره به تفاوت‌های منطقه‌ای در طول عمر سازه‌ها).
مقاله مدیریتی/اجرا — «Proposing a Building Maintenance Management …» (پیشنهاد نظام مدیریت نگهداری برای افزایش ماندگاری بناها؛ کاربردی برای سیاست‌گذاران).
مقاله/مقاله کوتاه در Civilica — «عمر مفید ساختمان؛ شاخص اصلی ماندگاری» (نگاهی معماری تاریخی و مفهومی به شاخص عمر مفید).
مقاله پژوهشی 2024 — «5 Laws and regulations affecting the durability of buildings» (بحث تاریخی و حقوقی درباره مؤلفه‌های تأثیرگذار بر ماندگاری بناها در ایران).
گزارش علمی-خبری (اخیراً) — مطالعه ماهانه/اخبار درباره نشست‌ها و پژوهش‌هایی که فرونشست زمین در ایران را مستند کرده‌اند (مسئله‌ای مهم که به‌سرعت عمر سازه‌ها را کاهش می‌دهد).

پایان پیام/